IGITABO CYA LUIGI GIUSSANI CYAHINDUWE KIVUYE MU CYONGEREZA
KU ISOKO Y’IJABO RY’UBUKRISTU
IRIBURIRO
Iki gitabo cyanditswe mu rurimi rw’Igitariyani na Padiri Luigi Giussani wakise “All’origine della pretesa Christiana ». Cyatangajwe bwa mbere mu mwaka wa 1988 n’Icapiro rya Jaca Book Spa ry’i Milano mu Butariyani, ubwa kabiri gitangazwa n’Inzu y’Ibitabo ya Arthème Fayard mu rurimi rw’i Gifaransa. Naho mu rurimi rw’Icyongereza cyatangajwe bwa mbere na Mc Gill-Queen’s University Press y’i Montréal, i Londre na Buffalo mu mwaka w’1998.
Cyahinduwe mu Kinyarwanda na Mutabaruka Romuald ahereye ku byahinduwe mu Cyongereza bivanwe mu Gitariyani na Hewitt Viviane.
Turashimira byimazeyo abafashije mu kwandika iki gitabo mu Kinyarwanda, ari bo by’umwihariko Sebutama Jean Bosco na Mukarugwiza Christine bandukuye inyandiko y’intoki mu mashini na Bikesha Denis wakosoye ururimi.
Imana ibongerere!
MUTABARUKA Romuald
INTANGIRIRO
Ishingiro ry’iyobokamana mu buzima
Kuvuga ku bukristu ni kimwe no kuvuga ku kibazo kijyanye n’iyobokamana. Kumva ubukristu ku buryo budacagase umuntu abikesha imyumvire aba asanganywe n’ibintu asanzwe azi bimufasha gusobanukirwa no kumva agaciro k’iyobokamana ubwaryo.
Ubwo rero icyo ngamije ari ukwerekana uko ubukristru buvuka, ni byiza ko ngira icyo mvuga kuri bimwe mu biranga ku buryo bugaragara igitekerezo cy’iyobakamana muri rusange. Igitekerezo cy’iyobokamana gihatse iki? Mu yandi magambo twabaza tuti “kuba umuntu akurira mu iyobokamana iri n’iri bivuze iki?”
Igitekerezo cy’iyobokamana, nk’uko ahandi nakivuzeho[1], nta kindi kivuga kitari kamere ya muntu ituma ahora yibaza ku maherezo y’imibereho ye yose, aho ari hose no mu byo akora byose. Mu gitekerezo cy’iyobokamana niho rero kamere-muntu yigaragaza neza bigatuma yumva neza ibiriho ku buryo bwuzuye; kuri urwo rwego kandi ni ho iyo kamere ishobora kugira iti “njyewe”, maze muri iyo “njyewe” akagaragaza ukuri kose. Mutagatifu Tomasi ni we wagize ati “Anima est quodammodo omnia”, bivuze ngo « Roho y’umuntu hari uburyo iba iri mu bintu byose ».
Duhereye kuri iyo myumvire, dusanga kugira iyobokamana kuri twe byaba bihwanye n’ubushobozi bwo gukoresha ubwenge, naho igitekerezo cy’iyobokamana kigahwana n’ubwenge mu cyo bufite cy’ikirenga. Karidinari Montini muri imwe mu mabaruwa ye y’igisibo, asobanura igitekerezo cy’iyobokamana nka “roho ituje yisubiyemo ubwayo”. Ingufu zose ziri mu nsi zitwara umuntu; bivuze ko ibyiciro byose ibikorwa bya muntu binyuramo – ari ibikorwa by’ubwigenge cyangwa by’umutima wiyumva -, birimo imbaraga karemano, ko bikomoka kandi bigashobora gukorwa ndetse no gusohora bibikesha izo mbaraga rusange kandi zibumbye byose ari zo igitekerezo cy’iyobokamana. Iki gitekerezo gihwanye rero no kwihutira kwiyuzuza burundu no kwisendereza: ni yo mpamvu icyo gitekerezo gituranye ingufu nyinshi mu bwihisho, rwagati mu buzima bwose bwa muntu na bwo buturuka kuri izo mbaraga zisendereye z’igitekerezo cy’iyobokamana.
Mu mateka ya muntu yo gushakashaka Imana, iryo jambo ‘Imana” cyangwa “Nyagasani” ryasobanuye icyo umuntu ushakisha inkomoko ya byose aba yifuza kuvumbura ngo yumve aho ubuzima bugana.
[1] L. GIUSSANI, The Religious Sense, vol. 1, The Giussanni Trilogy, cyahinduwe mu cyongereza na John Zucchi (Montréal: McGill-Queen’s University Press, 1997).
Dore agace k’indirimbo yo muri Misiri yo mu mwaka wa 2000 mbere ya Yezu Kristu, yahimbiwe Uruzi rwa Nili bafataga nk’imwe mu mana zabo, ikaba n’inkomoko y’ubuzima.
Ikuzo ni iryawe, wowe soko y’ubuzima
Mana yihishe ukomoka mu mwijima wa kure
Ni wowe ubobeza imirima yahanwe n’Izuba
Umara inyota amatungo,
Ukabobeza ubutaka.
Nzira y’ikirere, uturuka mu bushorishori.
Ncuti y’ingano utuma imbuto zose zikura
Uri imana itumurikira mu nzu zacu[1].
Hari indi ndirimbo na yo ikomoka mu Misiri ariko yo ikaba iyo mu kinyejana cya 14 mbere ya Yezu Kristu, ikaba yarahimbiwe Akenatoni, ari we Zuba. Dore imwe mu mikarago y’iyo ndirimbo yerekana ukuntu ibinyabuzima byabanaga n’Imana :
Ni wowe uvukisha imbuto mu nda y’abagore
Ushyira intanga mu mugabo
Utunga umwana ukiri mu nda ya nyina
Wowe, murezi umenya n’abataravuka!
(…)
Umushwi ujwigira mu igi
Na wo ni wowe uwuha ubushobozi bwo kubaho
Igihe uwuhaye imbaraga zo kumena igi,
Ugasohoka, ukiruka kuko uba ubohowe.
(…)
Mbega ibikorwa byawe ngo biragwira!
Wowe wenyine Mana, nta yindi Mana ikwigimba:
Waremye isi ku bushake bwawe
Wowe ubwawe uyishyiraho abantu n’amatungo!
(…)
Uri mu mutima wanjye
Ariko nta wundi ukuzi, atari umwana wawe,
Umwami.[2]
[1] R. CAILLOIS, J.-C. LAMBERT, Trésor de la poésie universelle, Paris, Gallimard, 1958, p. 160.
[2] Ibid. 162-163
Bityo rero, ku muntu wemera, ijambo “Imana” rifite igisobanuro kijyanye no kuvuga ikintu kiri muri buri kinyabuzima, ikintu kigize ibintu byose, ikintu ibintu byose biganaho, ikintu byose bironkeramo ubusendere, kigaha ibintu byose “kubaho” no “kuramba”.
Ariko birumvikana ko tudashobora kubaza igisobanuro cy’ijambo “Imana” umuntu wivugira ko ari umuhakanyi. Nyamara, ku muntu ukoresha iri ijambo abishyizeho umutima, tugomba kubona igisobanura ariha mu mibereho ye. Hari igiparu kijyanye n’ibingibi nibutse mu byambayeho mu buzima bwajye bw’umwarimu bwo mu mashuri yisumbuye. Hari mu gihe hakunzwe gukinwa amakinamco, maze i Milano, ahantu hakinirwa amakinamico, bategura gahunda yo kuhakinira umukino witwa “The Devil and the Good God” (Shitani n’Imana Nziza), wanditswe na Yohani Pahulo Sartre. Ndibuka ko hari abanyeshuri uwo mukino wanyuze cyane maze bagaruka ku ishuri basubiramo bimwe mu byavuzwe ku Mana by’imigirire mibi. Ubwo nafashe umwanya, nditonda mbasobanurira ko Imana barimo kuvuga ari imana ya Sartre, ni ukuvuga imana njyewe ntakwemera, mbese imana itagize aho ihuriye n’Imana njye nemera. Nabumvishaga ko bakwiye kuzirikana bakareba niba imana ivugwa mu mukino atari “imana yabo” cyangwa uburyo bworoshye bwo kwiyumvisha icyo Imana ari cyo.
b. Icyo twavuga ku kibazo gituma umuntu ashakisha igisubizo yitonze
Ntitwakwibagirwa ko Imana – ni ukuvuga cya kintu kiza gihuje n’icyo umuntu akeneye kandi kikamumara inyota, cya kintu kigize umutimanama we n’ubwenge bwe – ari cyo mu by’ukuri cya kintu kimuhora hafi, ariko na none kirenze kure imibereho ya muntu. Ibyo bigatuma rero umuntu yongera agahatiriza agishakisha; uko cya kintu kigenda kirushaho kumusinga, na we akarushaho kujya kure agikurikiye. Ibi bintu tubona buri munsi bigize ubuzima bwacu ku buryo tugerageje kwibaza uko imibereho y’abantu ku isi izaba imeze mu myaka miliyoni iri imbere, tugomba kuvuga ko izaba iteje imbere umuntu muri ubwo bushakashatsi n’ubwo iyo mibereho yazaba itagihuye n’iy’ubu.
Nibukije iyo minyuranire ihoraho iri hagati y’Imana n’umuntu n’ukuntu tudashobora kuyishyikira kugira ngo nerekane ko ari icyo ngicyo nyine gituma ubwenge bw’umuntu buvukamo ku buryo bworoshye igitekerezo cy’iyobera, no gusobanukirwa ko ikintu gihwanye n’icyo imibereho yacu ikeneye ari ikintu kirenze icyo ubwenge bwacu bujya bushaka kandi bushobora kubonera ikigereranyo. Icyo kintu umuntu ahora ashaka gukurikira ni ikintu kidashobora kugerwaho, cyangwa se ngo kibe ahantu ashobora gushyikira. Kandi uko umuntu agenda atera imbere muri urwo rugendo ni ko ubudashyikirwa bw’Imana bugenda burushaho kumugaragarira aho kugira ngo bugabanuke, ku buryo “umuntu w’ikigoryi ari we ushobora kwibeshya ko ashobora gushyikira Imana”. Niba umuntu azi kwireba akigeranya n’Ukuri kuriho, niba umuntu “yarize” ku nsobanuro ikomeye y’iryo jambo, ibyo bivuze ko ari umushakashatsi witonze, bityo bikaba bimuha kwiyumvisha ubusumbane nasobanuye.
Iyo ni yo mpamvu mu gihe twibaza ukuntu umuntu ashobora guhishurirwa muri ruzange no guhishurirwa ubukristu by’umwihariko, nta kintu tugomba kwibandaho kindi kirenze ikibazo cy’imibereho ya muntu. Niba umuntu atabanje kwiyumvisha ukuntu kamere ye ihora mu rugendo, ntashobora kwiyumvisha neza icyo Yezu Kristu asobanuye mu buzima bwe. Kristu anyihaho igisubizo ku kibazo cy’icyo “njyewe” ndi cyo, bityo kwiyumvisha neza nitonze, mu bwiyoroshye kandi ntarambirwa icyo ndi cyo bikamfungura kandi bikanyobora ku kumenya, kunyurwa, gushimira no kubana na Kristu. Tudashoboye kwiyumvisha icyo turi cyo, na Yezu Kristu yaba ari nk’izina gusa.
IMIBEREHO IHUNGABANYA MUNTU
Reka turebe imibereho muntu agomba kubamo. Nk’uko twabivuze “Imana” ni yo ituma ubuzima bugira agaciro, ni igize ubuzima bw’ibiriho maze bikagaragarira amaso kubera ko bihora bishaka kuyigeraho. Njyewe nk’umuntu mpamagariwe kubaho buri gace k’imibereho yanjye ndangamiye aho Usumba byose ari n’ubwo ntamuzi. Uko ngenda ndushaho kumva iri banga, ni ko ndushaho no kumva ukuntu bikangaranyije. Kubera ko niba nta bugoryi burenze kubaho wirangariye, birumvikana ko abantu b’ibigoryi batibaza cyane ibyo bibazo. Ni yo mpamvu, niba njyewe byiyumvisha, imibereho yanjye insaba gutera intambwe ngana iherezo ubuzima bwanjye bwose bushaka gushyikira n’ubwo iryo herezo ntarizi neza. Uko biri kose nzi ko ririho kubera ko riri mu buzima bwanjye, kandi nzi neza ko n’ikindimo cyose ari ryo gikesha kubaho. Agaciro k’ubumuntu bwanjye, kuryoherwa n’ibyo mpura na byo mu buzima, ibyo nemera n’ibyo nshobora kwigezaho, byose bigengwa n’iryo herezo, n’ubwo ntajya ndimenya neza. Ubu ni ko umuntu uzi ubwenge ashobora kugera ku kumva insobanuro y’ibiriho byose – ni ukuvuga icyo bihatse – ariyo “X”, tudasobanukirwa, kandi tudashobora gushakisha ngo tuyibone cyangwa ngo ubwenge buyigereho bukoresheje imbaraga zabwo. Iba hanze yacu. Ubwenge iyo bwaminuje, bugera aho bwiyumvisha ko iyo “X” hari ahantu iba. Nyamara iyo ubwenge bugeze kuri urwo rwego bugira ibibazo byinshi (dizzy), ntibushobore kurekera aho. Kuminuza k’ubwenge ni ukugera aho bwiyumvisha ko hariho ukuri kudakonozwa (iyobera).
Hanyuma rero, n’ubwo kuba ubwenge budashobora kumenya imibreho y’uko kuri –ariko bugahora bugushakisha kuko ari ko gisobanuro cy’ibintu byose, kukaba n’igitekerezo-remezo gihatse ibindi byose, bituma bugira aho bugarukira, nyamara ibyo ntibibubuza kuba kamere yabwo ari uguhora gushaka gusobanukirwa: bushakisha kumva neza iyo bugana. Kuba rero ngomba byanze bikunze kugira uruhare ku kintu ntashobora gusobanukirwa cyangwa ngo ngishyikire, ubwabyo birampungabanya: bimeze nk’aho mbese buri cyiciro cy’imibereho yanjye cyaba gishodetse ku muntu uhagaze hafi aho iruhande rwanjye nyamara sinshobore kuba namureba mu maso. Mbese umuntu yabihuza n’amagambo ya Schweitzer yambwiye umuforomokazi mu mukino wanditswe na Gilbert Lesbron witwa “Il est nuit, Docteur Schweitzer[1], agira ati “nizeye ko wowe utemera ko hari igitekerezo kirusha ubusa gukomera”.
Mu by’ukuri iyi mibereho irahungabanya kuko ngomba kubana n’ikintu numva neza ko gihari, nyamara ntahobora kukirebesha amaso, ngo mbone uko kingana, cyangwa ngifate mu ntoki. Iherezo ryanjye cyangwa se wa wundi ntashobora kumenya ahamagarira ubuzima bwanjye kumugana abinyujije mu byo mbona, mu bifite agaciro gake kandi gashira bigaragara mu mibereho. Nyamara ariko n’ubwo nta buryo bwo gupima no gufata mu ntoki uwo muntu tutazi, umuntu ufite ubwenge ahora ashakisha kugira icyo akora, mbere na mbere akiyumvisha iyo mibereho ye, hanyuma akagira uruhare rugaragara uko bwije n’uko bukeye, ku mibereho ye uko yaba iteye kose. Hagati aho kandi ntashobora kubona neza urwego ibyo byose biberamo n’igishushanyo-mbonera cyaho ibyo byose igisobanuro.
Mu kiragano cya kera, umuhanuzi w’Imana yavuze ayomagambo ati “kandi koko ibitekerezo byanyu si byo byanjye, n’inzira zanjye si zo zanyu (IZ. 55, 8). Ibi byari nko kwibutse Abayisiraheri ko uku kutagira aho bahuriye n’Imana kudashobora kubamo ukwivuguruza n’ubwo bisa n’aho ari ko bigaragara. Umuntu yumbva asa n’aho agenda mu mibereho atiyumvisha neza, ari nako agomba kugira uruhare kuri buri cyiciro cyayo akurikije uko ije yitwaye ku buryo ntaho yayihungira; iyo rero ibyo abyemera atyo ashobora kuvuga “Yego” atijana n’imbaraga z’umutima we wose n’iz’ubwenge bwe bwose, atiriwe ashaka “gusobanukirwa na buri kantu”. Ibi rero biranga imibereho ifite aho igarukira kandi irimo ibihungabanya byinshi. Amaherezo rero, umuntu yirekurira iyo mibereho, kuko uko biri kose, atagombye guhakana ko hari umwanya yaba yaremeye kwinjiramo muri iryo yobera rimuyobora. Umuhanga Platoni aduha urugero rwiza kuri uwo mwanya umuntu anyuramo abanje gutekereza, aho abona neza ko atareshya n’uha ubuzima igisobanuro cyose. Aho ni aho uwo muhanga avuga ibyerekeye Umuremyi w’Isi mu gitabo yise “Timaeus”. Agira ati “Uwahaye isi ishusho kandi akaba n’Umubyeyi wayo ntibyoroshye kumugeraho, kandi n’iyo wamubona ntushobora kugira uko umubwira abandi bantu”[2]. Ahandi akagira ati “Imana ifite ubuhanga n’ubushobozi buhagije bwo kuvanga ibintu byinshi bikaba ikintu kimwe rudori, nyamara nta muntu n’umwe ubu n’igihe kizaza ushobora gukora kimwe muri ibyo bikorwa byombi”[3].
Iki gitekerezo cy’umunyabwenge w’umugereki cyagarukaga ku isengesho ry’umusizi w’umuhindi witwa Kabir (1440-1518), ugira ati:
Mbege ijambo ry’iyobera, narivuga nte se?
Navuga ko ari iki se : ko atari iki cyagwa kiriya ?
Nimvuga ko ari Isi tubana, amagambo yanjye yakinkoza ; Nimvuga ko atandimo, ndaba mvuze ibinyoma.
Byose abigira ikintu kimwe kidatana mu isi y’imbere n’inyuma ;
Icyiyizi n’ikiriyizi, byose ni akabaho k’ibirenge bye.
Ntagaragara nyamara ntiyihishe, ntiyigeze ahishurwa cyangwa ngo abure.
Nta magambo yo kumuvuga nabona[4].
Mu kanya katari kanini umuntu yiyumvisha ko imibereho ye ifite ibiyihungabanya, bigatuma agira igipimo cy’ubusumbane bumurimo. Nyamara, namara umwanya munini yiyumvisha neza uko ibi bintu biteye.
Mu mateka ya muntu, – mu bantu b’impande zose z’isi n’ab’ibihe byose– harimo ingero nyinshi z’abantu bagiye bayibeshyaho ku ruhande rumwe, ku rundi ukahasanga abacitse intege zo kubitekerezaho, byose bitewe n’uko guhungabana twagereranya n’urutindo rutabonerwa iteme. Imirongo iteye ubwoba Sofoclesi yanditse mu gitabo cyitwa Oedipus Rex yumvikanisha neza ibi bintu, agira ati “Abantu ni ibikinisho by’imana. Bameze nk’udusazi abana b’abagome bafashe, bakatwica bishimisha”[5].
Kandi rero n’ubwo tutareba imibereho yacu mu buryo buteye ubwoba bigeze aho, ntitubura kwibaza ibibazo byinshi, no gukomeza gushidikanya: umuntu icyo yakwigezaho ubwe ku byerekeye Imana no ku gisobanuro cy’amaherezo ye nticyabura kumutera ikintu gisa n’umutekano muke cyangwa gisa n’igishanga cy’amahoro make kimukikije.
Hari interuro bitirira Sofoni itubwira ibi bikurikira “NTa muntu n’umwe wamenya kandi nta n’uzigera amenya ukuri kose ku byerekeye imana… ndetse n’ubwo yagira icyo abivugaho we ubwe ntacyo aba abiziho, icyo yaba avuga cyaba gusa ari igitekerezo cye ku bintu abona biriho…”[6]. Nyuma ya Sofonu, Protagorasi yabimbuje inyandiko ye ku byerekeye imana aya magambo: “sinshobora kumenya isura zifite kuko hari inzitizi nyinshi zituma ntagera kuri ubwo buhanga: izo nzitizi zishingiye ku kutumvikana kw’ibibazo nibaza no kuba umuntu afite ubuzima bugufi”[7].
Uku kwibeshya se ko ntikongera kukagaruka, n’ubwo wenda bwo burimo akizere gake; mu binyejana byakurikiye, kandi ahandi hantu hatari mu Bugereki! Aho ni mu isengesho rikurikira ry’umusizi w’Umuhindi wo kinyejana cya cumin na karindwi witwa TAukaram, ugira ati :
“Mana yanjye, ngomba gukomeza kwisobanura? Ntuzi buri kantu ku binyerekeye? Nyibuka! Ndaguma hano. Roho yanjye irarembye nyamara nzi ko nta wundi muti uretse uwo kukwereka ubuzima bwanjye nkaburambika imbere y’ibirenge byawe iminsi yose. Kwishimisha, kwibababaza byombi ni ibyaha : ni iki nakwibuza n’iki nahitamo kugumana? Sinigeze nshobora gufata icyemezo. Nyagasani Viththal, iyo umwana aburiye nyina mu ishyamba, agashakisha agaheba,, atangira kurira”[8].
Ibyabaye kuri Abrahamu na byo bifite aho bihuriye n’iki gitekerezo. Bibiliya itubwira ko igihe we Muntu atazi amaze kumwihishurira nyuma yo kumusezeranya urubyaro rwinshi, yamusabye gutanga umwana we ho igitambo, kandi uwo muwana ari we amasezerano yagiriwe yari atangiye kuzurirwamo. Igihe rero uwo muntu atazi mu migambi ye yuje iyobera rikomeye kandi riteye urujijo, asabye icyo kintu Abrahamu, we yarasubije ati “Dore ndaje”. Nuko umunsi umwe mu gitondo, aba azindukanye n’umuhungu we agana ahantu atazi, n’ikimujyanye atakizi, ariko yiteguye gutura igitamvo aho Imana izamwereka aho ariho hose. Tuzi ko ku bushake bw’Imana icyo gitambo amaherezo kitabaye[9]. Muri ako kanya Abrahamu agaragaza imibereho ya muntu yose uko yakabaye yuzuye ibibazo: muntu ugeze mu ikorosi ry’ubuzima akururwa n’inkubi y’umuyaga iterwa n’iyobera rimuzengurutse. Iyo ni yo mpamvu y’isereri umuntu ubusanzwe agerageza kwiyibagiza, ni ya nkubi y’umuyaga imungisha muzunga, maze umuntu usanzwe ntabe yayihanganira.
Ubwenge bugerageza gushakisha igisubizo
None se muri iryo curaburindi ry’ishyamba, dushobora kugera dute ku ntego yacu niba ntawe utuyoboye? Nk’uko Mutagatifu Tomasi abivuga, mu mateka y’icukumbura ry’ubwenge bwa muntu, abantu bake b’ibirangirire, nyuma yo kugoka bikomeye kandi bataguye mu kwibeshya kwinshi, nibo bonyine bashoboye kugira icyo bavungura ku kuri kwerekeye Imana. Nyamara hari imbaraga ubwenge bwifitemo zituma kamere yabwo ari iyo gushakisha igisubizo. Mu by’ukuri, kuba ubwenge bufite bene iyo kamere yo gushakisha, bisobanura ko hari ahantu hari igisubizo. Hari igika kiri mu gitabo cyitwa “Ikiganiro” cyanditwse na Epiteti, kivuga kiti : “Shimira imana zo zagushyize hejuru y’ibintu byose. Uko byaremwe byose ntacyo ubingengaho ariko bishimire ko bituma ugira inshingano ugomba kurangiza ku byo ugenga byonyine… Iyo tuza kuba abanyabwenge, ni iki kindi twari gukora atari ukuririmbira Imana, tukishima, turondora imigisha yose yaduhundagajeho? … None dukore iki? Kuva benshi muri mwe mwihitiyemo kuba impumyi, nta muntu n’umwe wumva akeneye gutera indirimbo y’ibisingizo by’Imana mu izina ryanyu no mu izina rya buri muntu? Iyo nza kuba inyombya, nari gukora uko inyombya ikora; iyo nza kuba igishuhe cyo mu mazi, ngakora uko igishuhe gikora. Ariko icyo ndi cyo ni ikiremwa gifite ubwenge, nkaba rero nkwiye gushimira Imana; icyo ni cyo mpamagariwe[10].
Mu mateka ya muntu, yagaragaje ko yiyumvishije ko adahwanye n’Imana, arabyivugira, abigaragaza mu mvugo zinyuranye. Nyamara na none ariko, yerekanye ko kubyibuha mu buzima bwa buri munsi bimugora. Gushaka guhinira igisobanuro cy’amaherezo yacu ku byo twifuza usanga bidutwara. Twihutira kwemeza igisobanuro n’agaciro k’ibintu uko twishakira ko byumvikana.
[1] Gilbert Lesbron, Il est nuit, Docteur Schweitzer (Paris : Robert Laffon, 1952), 155. « Vous ne croyez pas aussi à la pensée plus forte que l’absence, n’est-ce pas ? ».
[2] Timaeus 28C, byahinduwe biturutse mu gitabo cya Francis McDonald Conford, Plato’s Cosmology (New York, Harcourt, Brace and Co., 1937), 22.
[3] Timaeus, 68D 4-7, ibid., 278.
[4] Callois and Lambert, Trésor, 230.
[5] Byavuye muri C. Moeller, Sagesse Grecque et paradoxe chrétien (Paris : Casterman, 1948), 68.
[6] Byasubiwemo na André Motte, « L’expression du sacré dans la religion grecque », in L’expression du Sacré dans les grandes religions (Louvain-la-Neuve : coll. Homo Religious, Publication du Centre d’Histoire des Religions, 1986) III : 232.
[7] Ibid. ; III : 235.
[8] Byasubiwemo na C.A. Keller, « Prière et mystique dans l’hindouisme » in L’expérience de la prière dans les grandes religions (Louvain-la-Neuve Neuve : coll. Homo Religious, Publication du Centre d’Histoire des Religions, 1986) III : 346.
[9] Ibi bigomba kutwibutsa icyo kugeragezwa bivuga mu kibazo Abrahamu yagize. Imana ya Abrahamu si kimwe n’ibigirwamana by’Abanyakanahani byasabaga ibitambo by’abantu.
[10] Byasubiwemo na Mariseli Simoni mu nyandiko yise « Prière du philosophe et prière chrétienne » iri mu gitabo cyitwa « L’Expérience de la prière », p.213.
